| Akwedukt -
wodociąg (bezciśnieniowy) doprowadzający wodę, głównie ze źródeł, dzięki
wyzyskaniu spadku terenu; budowane w starożytności, zwłaszcza w państwie
rzymskim (a. rzym. - odcinkami na arkadach); obecnie głównie w melioracji. |
| Apsyda - (absyda) pomieszczenie w
kościele, najczęściej półkoliste lub wieloboczne, zamykające prezbiterium
lub nawę równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, niekiedy
przykryte osobnym sklepieniem lub otoczone wieńcem małych a. (tzw. apsydiole) |
| Atrium - w starożytnych domach
rzymskich centralna, często reprezentacyjna część domu; w niej mieściło się
ognisko domowe, kapliczka larów i maski przodków; zob. też impluwium i kompluwium; w bazylikach starochrześcijańskich otwarty dziedziniec przed
nartekstem |
| Balustrada -
ogrodzenie ze słupków rzeźbionych (balustrów) lub toczonych balasek, ujętych
poziomymi pasami od góry i dołu |
| Baptysterium - wolno stojący
budynek, przeznaczony do obrzędu chrztu, zwykle w pobliżu większego
kościoła; najczęściej o założeniu centralnym i jednoprzestrzennym wnętrzu z
chrzcielnicą pośrodku |
| Cytadela -
dawniej samodzielna twierdza panująca nad miastem dla jego ochrony lub
utrzymania w posłuszeństwie mieszkańców |
| Empora - rodzaj galerii jedno- lub
kilkukondygnacyjnej, w kościołach nad nawami bocznymi, obejściem; typowa dla
architektury starochrześcijańskiej i zborów ewangelickich |
| Fasada - zewnętrzna
ściana budynku. Zwykle określa się tak stronę przednią, główną, wyróżniająca
się bogatszą dekoracją, w której zazwyczaj umieszcza się wejście |
| Filar - pionowa podpora kamienna,
ceglana, betonowa itp., o przekroju wielobocznym (głównie 4- lub 8-bocznym),
dźwigająca ciężar konstrukcji |
| Fronton -
(przyczółek, naczółek) trójkątne zwieńczenie fasady lub ryzalitu budynku,
portalu drzwi lub okna (niekiedy półokrągłe); znany od starożytności |
| Impluwium - w starożytnych domach
etruskich i rzymskich basen w posadzce atrium na wodę deszczową wpadającą
przez kompluwium |
| Keson - urządzenie do prowadzenia w
nim prac na dnie np. rzeki; skrzynia stal. lub żelbetowa, z której po
zatopieniu dnem do góry usuwa się wodę za pomocą sprężonego powietrza; k.
fundamentowy - k. wypełniony betonem i podtrzymujący budowlę wodną |
| Kliniec - ciosany
kamień lub cegła o kształcie klina; element konstrukcji łuku lub sklepienia |
| Kolumnada - rząd lub kilka rzędów
kolumn, złączonych belkowaniem albo łukami arkadowymi; pełni funkcję
konstrukcyjną (jako część budowli) lub dekoracyjną |
| Kompluwium - w
starożytnych domach etruskich i rzymskich kwadratowy otwór w dachu
oświetlającym atrium; wpadająca przez k. woda deszczowa gromadziła się w
basenie zwanym impluwium |
| Kruchta -
przedsionek w kościele w formie wyodrębnionego pomieszczenia lub osobnej
parterowej przybudówki; zwykle przed wejściem głównym; czasem przed bocznym
(do naw lub zakrystii) |
| Mastaba - w
starożytnym Egipcie grobowiec faraonów, za dynastii III-VI również
dostojników; część nadziemna - prostopadłościan o pochyłych ścianach ze
ślepymi wrotami i serdabem, część podziemna - szyb i komora grobowa |
| Maswerk - motyw dekoracyjny
składający się z elementów geometrycznych (koło, odcinki koła, stylizowane
trój- lub czteroliście), wykonany w kamieniu lub w cegle, przeważnie jako
wypełnienie ażurowych partii okien i balustrad |
| Monolit - jednolity blok kamienny,
rzeźba lub element architektoniczny wykonany w takim bloku |
| Nawa - część kościoła
między prezbiterium a kruchtą; zależnie od umiejscowienia wnętrza rozróżnia
się n.: główna (na osi budynku), boczne oraz poprzeczne (transept) |
| Oculus - małe okrągłe okno w ścianie
lub sklepieniu (najczęściej w szczycie kopuły) o prawie nie ozdobionym
obramieniu |
| Pagoda - nazwa
buddyjskich świątyń i innych budowli kultowych pd. i wsch. Azji, stosowana
głównie na określenie buddyjskich świątyń w Nepalu, Tybecie, Chinach Korei i
Japonii |
| Pasaż - w
budownictwie miejskim przejście pomiędzy kamienicami, nakryte szklanym
dachem, w którym umieszczone są sklepy |
| Perystyl - w architekturze star.
Grecji wewn. dziedziniec domu, czasem z ogródkiem, otoczony z 4 stron krytą
kolumnadą; charakterystyczny dla okresu hellenistycznego, spotykany również
w domach rzym. (m. in. w Pompejach, Herkulanum) |
| Portyk - zewnętrzna
część budowli wysunięta ku przodowi albo wgłębiona, otwarta przynajmniej z
jednej strony rzędem kolumn lub filarów, osłaniająca zwykle główne wejście;
w starożytnej architekturze greckiej niekiedy osobny budynek; w Polsce p.
charakterystyczne dla dworów i pałaców w 2 poł. XIX i w XIX w. |
| Prezbiterium - (chór) w
świątyniach chrześcijańskich część mieszcząca główny ołtarz, stalle dla
kleru, zwykle oddzielone od nawy balustradą |
| Promenada -
spacerowa droga parkowa lub bulwarowa, zwykle atrakcyjnie położona pod
względem widokowym |
| Pylon - trapezoidalna budowla kamienna,
flankująca główny portal świątyni; często zdobione (inskrypcje, reliefy) |
| Rotunda - 1)
budowla centralna, założona na planie koła, często kryta kopułą; 2)
reprezentacyjna okrągła sala, typowa dla pałaców baroku i klasycyzmu |
| Rozeta - (różyca) okrągłe okno
zdobione przeważnie maswerkiem i witrażem (dekoracja geometryczna o układzie
koncentrycznym), typowe dla kościołów gotyckich, umieszczone zwykle w
fasadzie pod portalem |
| Ryzalit - część
budynku wysunięta ku przodowi na wysokości wszystkich kondygnacji |
| Sanktuarium -
1) miejsce w ołtarzu (w kościele katolickim), w którym znajduje się N.
Sakrament. Zwie się także: tabernakulum; 2)jakiekolwiek inne miejsce, w
którym przechowują się np. relikwie świętych |
| Serdab - pomieszczenie z posągiem
zmarłego w części nadziemnej większej mastaby |
| Stalle - kamienne
lub drewniane, często ozdobne ławy w prezbiterium kościołów kolegialnych,
klasztornych i katedrach, przeznaczone dla duchowieństwa |
| Tabernakulum - stojąca na
ołtarzu w kościołach rzymskokatolickich mała zamykana szafka, przeznaczona
do przechowywanie hostii i
komunikatów. Zwie się także cyborium (łac. cibus, chleb) |
| Transept - w
kościele nawa poprzeczna, usytuowana między korpusem nawowym a prezbiterium |
logowanie
